Cibali Tütün Fabrikası

Cibali Tütün Fabrikası, Haliç kıyısında, Cibali semtinde bulunan, günümüzde Kadir Has Üniversitesi’nin merkez binası olarak kullanılan eski bir fabrika binasıdır. Genel açıklamasını yaptıktan sonra, şimdi biraz detaylıca bakalım konuya. Osmanlı İmparatorluğu ilk dış borçlanmasını 1854 senesinde gerçekleşen Kırım Savaşı’ndan hemen önce İngiltere’ye yapmıştır. O tarihe kadar dış borçlanmanın onur kırıcı olduğu düşünülerek borç alınmamıştır. Bir kere alındıktan sonra da arkası gelmiş ve bu borçlar devletin başına bela olmuştur.

Cibali Tütün Fabrikası
Cibali Tütün Fabrikası

Türk toplumunun tütün ile tanışması 16. yy’ın sonu gibi olmuştur ama daha 300 sene geçmeden o kadar popüler olmuştur ki devlet tarafından gelirlerinin kontrol edilebilmesi için tekelleştirilmiştir. 1872 senesinde tütün iltizamı Yorgo Zarifi ve Hristaki Zağrofos adlı iki bankere verilmiş, bundan dört sene sonra da iç borçlarına karşılık Galatalı başka bankerlere, bundan dört sene sonra da dış borçlarına karşılık Duyun-u Umimiye’ye devredilmiştir.  Ancak tütünden beklenen gelir bir türlü artırılamadığı için tütün işleme işi 1884 senesinde Osmanlı Bankası ile birlikte yurt dışı kökenli iki bankanın daha ortaklığı ile açılan ‘Reji İdaresi’ isimli bir şirkete devredilmiştir.

Türk Rejisi tarafından Cibali Tütün Fabrikası'nda üretilen Yenice sigarası paketi
Türk Rejisi tarafından Cibali Tütün Fabrikası’nda üretilen Yenice sigarası paketi

Reji İdaresi’nin kurulduğu yıl olan 1884 senesinde ise Cibali Tütün Fabrikası inşa edilmiştir. Kimi kaynaklara göre mimarı Hosvep Aznavur, kimilerine göre Alexandre Vallaury, kimilerine göre de her ikisidir.

1923 senesinde tütün üzerindeki tüm imtiyazlar kaldırılarak ‘Reji İdaresi’ devletleştirilerek ‘Tekel’ kurulmuştur.

Fabrika Sonrası

1994 senesine kadar sigara üretimine devam edilen fabrika bu tarihte kapatılmış ve 1997 senesinde de Kadir Has Vakfı’na eğitim kurumu açılması kaydı ile devredilmiştir. 2002 senesinde ise açılan Kadir Has Üniversitesi’nin bir parçası haline gelerek eğitime kazandırılmıştır. İçerisinde Rezan Has Müzesi, altında ise Seferikos Sarnıcı bulunmaktadır. Müze ziyarete açıktır ancak sarnıc özel izinle ziyaret edilebilmektedir.

Cibali Tütün Fabrikası’nda tütün saran kadın işçiler

İşçi hareketleri, örgütlenmesi ve sendikalaşması açısından önemli bir yer olan Cibali Tütün Fabrikası daha 20.yy’ın başlarından itibaren grevlere şahit olmuştur. Bu yüzdendir ki Cibali Tütün Fabrikası’nın hemen yakınına, İşçi Sigortaları Kurumu (sonradan SSK, şimdi SGK) tarafından bir dispanser kompleksi inşa ettirilir. Kompleks için 1962 senesinde açılan yarışma kapsamında kahvehane, banka, dispanser ve ofis yapılarına yönelik bir proje hazırlatılmıştır ancak inşaat bittiğinde tamamı ofis olarak değerlendirilmiştir ki bu da aslında Cibali Tütün Fabrikası’nın Türkiye işçi hareketleri açısından ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.

Cibali Tütün Fabrikası yakınlarındaki Zeyrek SGK kompleksi
Cibali Tütün Fabrikası yakınlarındaki Zeyrek SGK kompleksi

Fabrikada erkek işçilerden daha çok kadın işçiler çalıştığı fabrika edebiyatımızda da yer almıştır.  Mahmut Yesari’nin 1927 senesinde yazdığı ‘Çulluk’ isimli romanının kahramanı bu fabrikada çalışan bir kızdır. Yine hepimizin bildiği ‘Fabrika Kızı’ isimli şarkıda ki kız da bu fabrikada çalışan bir kızdan ilham alınarak yazılmıştır.

Başkaları ile paylaşmak isterseniz:

Alakalı Yazılar