fbpx
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı

İstanbul’da yanı başınızda olup da gözünden ırak olan bir çok anıt, bina ve yer vardır. Bunlardan birisi de, Kadıköy’e yürüyerek 15 dakika mesafedeki kocaman bir açık alan: Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı. Neredeyse iki asırlık bir öyküsü olan, bizim pek de alışık olmadığımız bu mezarlığın hikayesini okumak ister misiniz?

Kırım Savaşı

Kırım Savaşı, Osmanlı İmparatorluğu’nun kazandığı bir savaş olmasına rağmen devleti derinden etkilemiş ve yıkılışını hızlandırır. Böyle bir savaşın imparatorluğun başkenti etkilediği de bir gerçektir. Zaman zaman yazılarımızda Kırım Savaşı’nın sosyal etkilerinden bahsediyoruz. Bu yazımızda hem sosyal hem de askeri etkilerinden bahsedeceğiz. Kırım Savaşı, 1853 yılında Osmanlı ile Rusya arasında başlayan, 1854 yılında Fransa ve İngiltere’nin de dahil olduğu ve 1856 yılında Rusya’nın yenilmesi ile sonuçlanan bir savaştır.

Savaşın temel sebebi Rusya’nın ezeli amacı olan ‘sıcak denizlere inme’ politikasıdır. Ancak Rusya bu sefer bunu Osmanlı’yı yıkarak gerçekleştirmeye çalışır. Fransa ve İngiltere yıkılmış bir Osmanlı ve pastadan aslan payını almış bir Rusya istemezler. Bu nedenle Osmanlı ile müttefik olurlar. Kırım Savaşı tarihin ilk modern savaşı olarak kabul edilen, pahalı bir savaştır. Osmanlı İmparatorluğu teknolojik ve ekonomik açıdan çağdaş devletlerin çok gerisindedir. Diğer devletlerin yaptıkları masraftan çok daha az masraf yapar. Buna rağmen savaşın masraflarını ödeyebilmek çokça iç ve dış borçlanma yapar. Alınan borçlar da devletin önce ekonomik sonra da işlevsel çöküşünü hızlandırır.

Kırım Savaşı Üçlü İttifak Tablosu (Louis-Emile Pinel De Grandchamp)
Kırım Savaşı Üçlü İttifak Tablosu (Louis-Emile Pinel De Grandchamp)
Kırım Savaşı ve İstanbul

1853-1856 Kırım Savaşı’nın İstanbul’da bıraktığı bir çok iz vardır. Mesela Taksim Meydanı, mesela Kırım Kilisesi ya da Fransız Lape Hastanesi. Bu listeye elbette mezarlıkları eklemek de mümkündür. İstanbullular, Kırım Savaşı’nın başladığı yıllarda Taksim Meydanı ve çevresine ‘Büyük Mezarlık’ diyorlardı. Osmanlı, tören alanı ihtiyacı olan Fransız askerler için ‘Büzüy Mezarlık’ı bir meydan halini getirdi.

İngiltere, savaş sonrasında, Galata’daki Kırım Kilisesi’ni, savaşta hayatını kaybeden İngiliz askerler anısını yaptırdı. Savaş esnasında yaralı askerlere yardım etmek için İstanbul’a gelen Fransız hemşireler (rahibeler) de, yine savaş sonrasında Fransız Lape Hastanesi yaptırdılar. İstanbul Katolik cemaati daha önce Ayaspaşa’da bulunan mezarlıklarını Feriköy’e taşıdılar. Taşınma Kırım Savaşı yıllarına denk geldiği için savaşta İstanbul’da ölen Fransız askerler de buraya defnedilmiştir. Bir de elbette yazımızın konusu Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı var. Bu mezarlık ise Kırım Savaşı sırasında hayatını kaybeden İngiliz askerler için oluşturulmaya başlanmıştır.

Florence Nightingale İstanbul’da

İstanbul, Kırım Savaşı sırasında Rusya’ya karşı savaşan ittifak güçlerinin merkez üssü konumundaydı. Osmanlı, Davutpaşa Kışlası, Taşkışla ve Topçu Kışlası gibi yapıları Fransızlara,, Selimiye Kışlasını ise İngilizlere tahsis etmişti. Bu kışlalar cepheye gidecek olan birliklerin hazırlandıkları yerlerdi. Sıhhiye, cepheden yaralı ya da hasta olarak dönenlerin buralarda tedavi ediyordu. Askerler sadece savaşta aldıkları yaralardan dolayı değil aynı zamanda salgın hastalıklarla da mücadele ediyorlardır. Haydarpaşa Kışlası’nın durumu hasta ve yaralı askerler için pek iç açıcı değildi. Bu durum İngiliz basınında yer buldu. Gelen tepkilerden çekinen hükümet, Florence Nightingale liderliğinde bir sağlık ekibini İstanbul’a gönderdi.

Florence Nigtingale
Florence Nigtingale

Florence Nigtingale beraberindeki 14 hemşire ve 24 rahibeden oluşan ekip ile, 4 Kasım 1854’te İstanbul’a ulaştı. Ekip Haydarpaşa Kışlası’nın, Selimiye Camii tarafındaki kulesinin iki yanındaki koridorlara yerleştiler ve kışlanın bir bölümünü hastaneye çevirdiler. Günümüzde 1. Ordu Karargahı olan Selimiye Kışlası’nda, Florence Nightingale’in kaldığı oda müze olarak düzenlenmiştir.

Florence Nigtingale Selimiye Kışlası'nda
Florence Nigtingale Selimiye Kışlası’nda
Mezarlık Oluşuyor

Florence Nightingale ve ekibinin İstanbul’a gelmesi özellikle salgın hastalıklar nedeniyle ölen askerlerin sayısının ciddi oranda azalmasını sağladıysa da yaklaşık 6000 asker kolera nedeniyle hayatını kaybetmişti. Bu askerler Haydarpaşa Kasrı’nın önüne (günümüzde Haydarpaşa Köprüsü civarı) toplu olarak gömüldüler. Daha sonra savaşta ölen diğer askerler de toplu mezarlıktan biraz ilerdeki farklı bir parsele defnedildiler. Osmanlı İmparatorluğu 1855 senesinde bu iki parseli İngiltere’ye hediye etti. Kraliçe Victoria 1857 tarihinde mezarlığın içine bir anıt yaptırdı. Fransız heykeltıraş Baron Carlo Marochetti tarafından yapılan ve 17500 sterline mal oldu. İlk olarak 1856 tarihinde Londra’daki Crystal Palace’da Kraliçe Victoria’nın huzurunda açılan anıt daha sonra İstanbul’a getirildi.

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Toplu Mezar Alanı
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Toplu Mezar Alanı

Anıt, bir dikilitaştır ve Aberdeen granitinden yapılmıştır. Dikilitaş 2,5 metre genişliğinde ve 7 metre yüksekliğinde kare zeminli bir kaide üzerinde durmaktadır. Kaidenin üst köşelerinde zaferi simgeleyen, her biri bir palmiye yaprağı ve bir taç tutan dört melek heykeli vardır. Anıtın toplam yüksekliği 28 metredir.

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Kırım Anıtı
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Kırım Anıtı

Anıtın deniz tarafındaki yüzünde, Kraliçe Elizabeth’in 1956’da İstanbul’u ziyareti sırasında Florence Nightingale’in hizmetinin 100. yılı anısına bir levha asılmıştır. Kaidedeki melek heykellerinin arasında, dört cephede dört ayrı dilde İngilizce, Fransızca, İtalyanca ve Türkçe (Arap alfabesi ile) dört kitabe vardır. Kitabede şunlar yazar:

Bu anıt Kraliçe Victoria ve onun halkı tarafından 1854, 1855 ve 1856’da Rusya’ya karşı yapılan savaşta ölen İngiliz Ordusu ve Donanması’nın subay ve erlerinin hatırasına yaptırıldı. 1856

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Kırım Anıtı Detay
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Kırım Anıtı Detay
Kırım Anıtı Üzerindeki Florence Nigtingale Levhası
Kırım Anıtı Üzerindeki Florence Nigtingale Levhası
Mezarlık Büyüyor

Osmanlı, birbirinden farklı iki parseldeki mezarlığı birleştirmek için aralarındaki bölümü de 1867’de İngiltere’ye hediye etti. Bu tarihten itibaren mezarlık askeri bir mezarlık olmaktan çıktı, İngilizler sivil definlere de izin verdiler. İngilizlerin yanı sıra, Macar, Leh ve Amerikalılar da defnedildiler. Mezarlıkta ayrıca Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında ölen İngiliz askerlerin mezarları da vardır. Birinci Dünya Savaşı Sırasında İngiltere adına savaşıp vefat eden Müslüman askerlerin mezarları dikkat çekicidir. İngilizler 1940’lı yıllarda Tarabya’daki İngiliz mezarlığını da yol genişletme çalışmaları nedeniyle buraya taşıdılar.

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı'ndan Müslüman Asker Mezar Taşı
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı’ndan Müslüman Asker Mezar Taşı

Diğer İlgi Çekici Yapılar

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı içerisinde yukarıda bahsettiğimiz anıt dışında da ilgi çekici yapılar vardır.

Jäger Anıtı

Kırık bir sütun şeklindeki bu anıt, Kırım Savaşı’na İngiltere adına katılan ve Alman askerlerinden oluşan ‘İngiliz Alman Lejyonu’ anısına dikilmiştir. Jäger, Almanlar tarafından hafif piyadelere verilen bir unvandır. Ancak sonradan daha geniş anlamda kullanılmıştır. İngiliz Alman Lejyonu savaşın sonlarına doğru savaşa katıldıkları için askeri harekata çok az katılmışlardır.

İngiliz Alman Lejyonu İçin Dikilen Jäger Anıtı
İngiliz Alman Lejyonu İçin Dikilen Jäger Anıtı
Sör Edward Barton Mezar Taşı

İstanbul’a ilk olarak büyükelçi sekreteri olarak 1578’de gelen Sör Edward Barton, 1588 senesinde Kraliçe I. Elizabeth tarafından İngiliz Büyükelçisi olarak atanmıştır. 1596 senesinde Sultan III. Mehmet ile birlikte Macaristan üzerine çıkılan sefere katılarak Eğri kuşatmasında bulunmuştur. Daha sonra sefer dönüşünde İstanbul’da veba salgını olduğunu gördü, Heybeliada’ya yerleşti. Heybeliada’da vefat ettikten sonra da adadaki Meryem Ana Manastırı’nın kilisesine defnedildi. Ancak Meryem Ana Kilisesi 19442 yılında Deniz Kuvvetleri tarafından istimlak edilince, Barton’un mezarı yerinden sökülerek Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı’na getirildi.

Heybeliada'dan Getirtilen Sör Edward Barton Mezartaşı
Heybeliada’dan Getirtilen Sör Edward Barton Mezartaşı
Nicholas O’Conor Anıt Şapeli

Nicholas O’Conor 1898 – 1908 yılları arasında İstanbul’da, İngiltere Büyükelçisi olarak görev yaptı. Mide kanaması nedeniyle vefat ettiğinde bu görevdeydi. Vefatının ardından Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı’na defnedildi.

Nicholas O'conner Anıt Şapeli
Nicholas O’Conner Anıt Şapeli
Kremasyon Anıtı

Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı içerisinde, 1919 – 1920 yılları arasında ölen ve Maslak ile Osmaniye’deki Hint mezarlıklarına gömülen 122 Hint asıllı İngiliz asker için de bir anıt dikilmiştir. 1961 senesinde bu iki mezarlık daha fazla korunamadığı için Hindu askerlerin küllerini barındıran topraklar ve Müslüman askerlerin kemikleri bu anıtın etrafına serpiştirilmiş ya da gömülmüştür.

Hindistan Kökenli Askerler İçin Dikilen Anıt
Hindistan Kökenli Askerler İçin Dikilen Anıt
I. Dünya Savaşında Ölen İngiliz Askerler İçin Dikilen Anıt
I. Dünya Savaşı’nda Ölen İngiliz Askerler İçin Dikilen Anıt
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Planı
Haydarpaşa İngiliz Mezarlığı Planı

Önemli Not: Bu yazı içerisinde kullanılan görsellerin bir kısmı kirimsavasi.com sitesinden alınmıştır. Kırım Savaşı hakkında daha detaylı bilgilere ulaşmak isterseniz bu siteyi ziyaret etmenizi öneririm.

Başkaları ile paylaşmak isterseniz:

Alakalı Yazılar